Masa ciała potrafi zmienić się o kilka kilogramów w ciągu zaledwie dwóch dni, chociaż organizm nie zdążył w tym czasie zgromadzić takiej ilości tkanki tłuszczowej.
Za nagły skok na wadze często odpowiada woda, glikogen oraz treść pokarmowa zalegająca w jelitach. Zatrzymanie wody w organizmie zachodzi w przestrzeni pozakomórkowej, gdy zostaje zaburzona równowaga wodno elektrolitowa. W regulowaniu ilości wody i sodu uczestniczą między innymi nerki oraz hormony, takie jak wazopresyna, nazywana również hormonem antydiuretycznym i układ renina angiotensyna aldosteron.
Retencja wody może pojawić się po obfitym posiłku, większym spożyciu soli lub węglowodanów, a u kobiet także w związku ze zmianami hormonalnymi podczas cyklu menstruacyjnego. Obrzęki mogą jednak towarzyszyć również chorobom nerek, serca i wątroby, a także niektórym zaburzeniom hormonalnym. Dlatego znaczenie ma zarówno tempo zmian masy ciała, jak i okoliczności, w których się pojawiają.
Spis treści
Skąd bierze się nagły wzrost wagi?
Jeśli waga skacze o kilka kilogramów w ciągu jednego lub dwóch dni, przyczyną zwykle nie jest nagły przyrost tkanki tłuszczowej. Zbudowanie kilku kilogramów tłuszczu w tak krótkim czasie jest fizjologicznie niemożliwe. Za zmianę wyniku na wadze odpowiadają przede wszystkim zatrzymane płyny, odbudowane zapasy glikogenu oraz większa ilość treści pokarmowej znajdującej się w jelitach.
Szczególne znaczenie mają tutaj węglowodany. Po ich większym spożyciu organizm odbudowuje zapasy glikogenu, czyli formy, w jakiej przechowuje część węglowodanów w wątrobie i mięśniach. Pula glikogenu u dorosłego człowieka wynosi około 3,5 kg u osób szczupłych i może sięgać 5,5 kg u osób z otyłością. Każdy gram glikogenu wiąże około 2 g wody, dlatego zwiększenie jego zapasów może szybko podnieść masę ciała.
Drugim elementem jest treść pokarmowa. Po ciężkim posiłku pasaż jelitowy może zwolnić, przez co większa ilość pokarmu pozostaje przez pewien czas w przewodzie pokarmowym. W połączeniu z zatrzymaniem płynów może to dać na wadze dodatkowe 2 do nawet 5 kg, które z czasem znikają wraz z powrotem do wcześniejszego sposobu odżywiania i codziennej aktywności.
Inaczej należy potraktować nagły wzrost masy ciała u osób z chorobami układu krążenia. U pacjentów z niewydolnością serca zwiększenie masy ciała o około 2 kg w ciągu 2 lub 3 dni może wskazywać na ostrą retencję płynów i wymaga pilnego kontaktu z lekarzem.
Sól, węglowodany i cykl menstruacyjny
Sód jest głównym składnikiem płynu znajdującego się poza komórkami. Kiedy spożywamy go dużo, rośnie osmolalność krwi, czyli jej stężenie rozpuszczonych substancji. Organizm reaguje między innymi zwiększeniem wydzielania wazopresyny, która sprawia, że nerki zatrzymują więcej wody. W efekcie może pojawić się retencja wody, obrzęki oraz wzrost ciśnienia tętniczego.
Węglowodany wpływają na masę ciała przede wszystkim poprzez odbudowę zapasów glikogenu i związaną z nim wodę. Ich spożycie powoduje również wzrost poziomu insuliny. Z kolei na początku diety ubogiej w węglowodany zapasy glikogenu są stopniowo zużywane, a wraz z nimi organizm traci związaną z nimi wodę, dlatego masa ciała może początkowo szybko się zmniejszać.
U kobiet na ilość zatrzymywanej wody wpływa także cykl menstruacyjny. Estrogeny uczestniczą w regulowaniu gospodarki płynami, a wahania hormonów płciowych, szczególnie zmiany poziomu progesteronu i estrogenów w drugiej części cyklu, mogą prowadzić do przejściowego zatrzymania wody przed miesiączką. W tym czasie obwód ciała i masa mogą więc zmieniać się niezależnie od ilości zgromadzonej tkanki tłuszczowej.
Kortyzol a retencja płynów
Kortyzol jest hormonem produkowanym przez korę nadnerczy, który uczestniczy między innymi w reakcji organizmu na stres. Wpływa również na apetyt oraz gospodarkę energetyczną. W warunkach przewlekłego stresu, niedoboru snu lub zaburzeń hormonalnych, takich jak zespół Cushinga, podwyższone stężenie kortyzolu może zwiększać zwrotne wchłanianie sodu i wody.
W takich sytuacjach może pojawić się retencja płynów, uogólnione obrzęki, obrzmienie twarzy oraz podwyższone ciśnienie tętnicze. Kortyzol oddziałuje również na tkankę tłuszczową. W trzewnej tkance tłuszczowej znajduje się enzym 11β HSD1, który przekształca nieaktywny kortyzon w aktywny kortyzol. Proces ten może dodatkowo sprzyjać odkładaniu tłuszczu w okolicy brzucha oraz zaburzeniom gospodarki płynowej.
Jak odróżnić wodę od tłuszczu?
Tempo zmiany masy ciała jest jedną z najprostszych wskazówek. Wahania o 1 do 3 kg w ciągu 24 lub 48 godzin mogą wynikać ze zmian nawodnienia, ilości spożytej soli i węglowodanów oraz fazy cyklu menstruacyjnego. Tkanka tłuszczowa zmienia się znacznie wolniej. Aby stracić około 0,5 kg tłuszczu, trzeba wytworzyć deficyt energetyczny rzędu 4500 kcal.
Zatrzymanie wody w organizmie może powodować uczucie ciężkości oraz obrzęki wokół kostek, dłoni i twarzy. Charakterystyczne są również zmiany obwodu brzucha, które mogą być widoczne nawet w ciągu jednego dnia. Przy ocenie nawodnienia pomocny może być także kolor moczu. Jasnosłomkowa barwa wskazuje na prawidłowe nawodnienie, natomiast ciemniejszy kolor może świadczyć o jego niedostatecznym poziomie.
Dokładniejszą ocenę ilości wody w organizmie umożliwia bioimpedancja elektryczna, czyli pomiar wykorzystujący przepływ słabego prądu przez ciało. Metoda ta pozwala ocenić całkowitą ilość wody w organizmie oraz oddzielić ją od tkanki tłuszczowej i beztłuszczowej masy ciała. W diagnostyce wykorzystuje się także między innymi densytometrię, USG, tomografię komputerową oraz pomiary obwodów i fałdów skórno tłuszczowych
Ile kg to może być woda?
Całkowita woda ustrojowa stanowi około 50 do 60% masy ciała dorosłego człowieka. U osoby ważącej 70 kg odpowiada to około 35 do 42 kg wody. Sama woda związana z zapasami glikogenu może stanowić około 3,5 do 5,5 kg.
Przy przejściowym zatrzymaniu płynów, na przykład po obfitym posiłku, większej ilości soli lub w związku z wahaniami hormonalnymi, woda wraz z zalegającą treścią jelitową może odpowiadać za wzrost masy ciała o 2 do nawet 5 kg.
Czy picie większej ilości wody pomaga?
Prawidłowe spożycie wody wspiera utrzymanie odpowiedniego nawodnienia i może wspierać redukcję masy ciała. Norma AI, czyli wystarczające spożycie określone na podstawie danych dotyczących populacji, wynosi 2,0 l dziennie dla kobiet i 2,5 l dla mężczyzn. Woda nie dostarcza kalorii i nie powoduje wyrzutu insuliny.
Większa ilość wody nie oznacza jednak, że należy wypijać jej bardzo dużo w krótkim czasie. Nerki mogą wydalać około 0,7 do 1,0 l płynu na godzinę, dlatego przekraczanie tej ilości może prowadzić do przewodnienia hipotonicznego, czyli stanu, w którym w organizmie znajduje się zbyt dużo wody w stosunku do elektrolitów.
Jak szybko pozbyć się nadmiaru wody?
Po jednorazowym odstępstwie od codziennego sposobu odżywiania najważniejszy jest powrót do wcześniejszego rytmu. Głodówka nie jest potrzebna. Powrót do zbilansowanej diety i zwykłej aktywności pozwala, aby gospodarka wodna oraz pasaż jelitowy stopniowo wróciły do wcześniejszego stanu.
Pomocne jest również ograniczenie nadmiaru soli, produktów wysoko przetworzonych i słodzonych napojów. Znaczenie ma także ruch, ponieważ praca mięśni wspiera krążenie krwi i limfy oraz zwiększa wydatek energetyczny. Jeśli obrzęki są związane z chorobą nerek, serca lub innym schorzeniem, sposób postępowania powinien zostać ustalony z lekarzem. W takich przypadkach może być konieczne ograniczenie sodu i płynów oraz zastosowanie leków moczopędnych.
Bibliografia
Fizjologia żywienia. Red. Krauss, Hanna . Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2019
Żywienie człowieka, t. 1. Red. Gawęcki, Jan . Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010
Rychlik, E., Stoś, K., Woźniak, A., Mojska, H. (red.). (2024). Normy żywienia dla populacji Polski. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy.
Ostrowska, Lucyna; Orywal, Karolina; Stefańska, Ewa. Diagnostyka laboratoryjna w dietetyce. Red. Ostrowska, Lucyna . Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2023
Vademecum dietetyki w praktyce Tom 1. Red. Słoma-Krześlak, Małgorzata . Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2025





